Sessiz Emanetler: İslam’da Hayvan Hakları ve Merhamet
Serdar Cemal Hoca | Serdar Cemal Süzeroğlu
Bu Dünya Yalnızca Bizim Değil
Yeryüzünü yalnızca kendimize ait bir mülk sanma yanılgısına sıkça düştüğümüz modern çağda, sokaklardan ormanlara kadar yankılanan sessiz bir çığlık var.
İnsanoğlu, gücünün yettiği diğer canlılara karşı tutumunda aslında kendi vicdanını ve insanlığını test ediyor.
Hayvanlara yönelik şiddet olayları ve sokak hayvanları üzerinden yürütülen tartışmalar, bizi medeniyetimizin köklerine, inandığımız değerlerin özüne yeniden bakmaya davet ediyor.
Peki, İslamiyet bu sessiz emanetlere nasıl bakıyor?
Bir canlının değeri konuşabilmesiyle, kendisini savunabilmesiyle ya da insanlara ne kadar fayda sağladığıyla mı ölçülür?
Kur’an-ı Kerim Hayvanları da Birer Ümmet Olarak Tanımlar
İslam inancında insan, yaratılışın sorumluluğunu taşıyan bir varlıktır. Ancak bu sorumluluk, diğer canlılar üzerinde sınırsız tasarruf hakkına sahip olduğu anlamına gelmez.
Kur'an-ı Kerim, hayvanları yalnızca insanın hizmetine sunulmuş varlıklar olarak değil, kendi düzenleri içerisinde yaşayan topluluklar olarak da ele alır.
En'âm Suresi'nin 38. ayetinde şöyle buyrulur:
“Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki, onlar da sizin gibi birer ümmet olmasınlar.” (En'âm, 6/38, mealen)
Bu ayet bize çok önemli bir hakikati hatırlatır:
Yaşama hakkı yalnızca bize ait değildir.
Gökyüzünde uçan bir kuşun, sokakta yaşayan bir kedinin, susuz kalmış bir köpeğin ve ormanda hayatını sürdüren bütün canlıların yaratılış düzeninde bir yeri vardır.
İnsan olmak, o düzeni hoyratça bozma ayrıcalığı değil; ona karşı sorumluluk taşıma bilincidir.
Bir Kap Suyla Gelen Bağışlanma
Hz. Muhammed'in (s.a.v.) hayatı, merhametin yalnızca insanlarla sınırlandırılamayacağını gösteren örneklerle doludur.
Buhârî'de nakledilen bir hadiste, susuzluktan bitkin düşmüş bir köpeğe kuyudan ayakkabısıyla su çıkarıp içiren bir kişinin bu davranışı sebebiyle Allah'ın bağışlamasına mazhar olduğu anlatılır. (Buhârî, Müsâkât, 9; hadis no. 2363)
Burada üzerinde düşünmemiz gereken mesele şudur:
Bir köpeğe verilen su, ilahî bağışlanmaya vesile olabilecek kadar değerliyse, bugün susuzluktan kıvranan bir canlıya sırtımızı dönmek hangi vicdanla açıklanabilir?
Bir kap suyun, bir avuç mamanın, gölgede bırakılmış küçük bir kabın bile bazen ne kadar büyük bir anlam taşıyabileceğini düşünmeliyiz.
Bir Kedinin Açlığı ve İnsanlığın İmtihanı
Merhametin karşısında ise zulüm vardır.
Yine Buhârî'de yer alan bir rivayette, bir kediyi hapsederek aç ve susuz bırakan, dışarı çıkıp beslenmesine de izin vermeyen bir kadının bu davranışı nedeniyle cezalandırıldığı anlatılır. (Buhârî, Bed'ü'l-Halk, 16; hadis no. 3318)
Bu iki olay yan yana düşünüldüğünde ortaya son derece açık bir ahlaki ölçü çıkar.
Bir hayvana gösterilen iyilik değerliyse, ona yapılan eziyet de ağır bir sorumluluktur.
Hayvanın konuşamaması, acı çekmediği anlamına gelmez.
Kendisini savunamaması, ona haksızlık yapabileceğimiz anlamına hiç gelmez.
Yavruları Alınan Kuşun Feryadı
Hz. Peygamber'in (s.a.v.) hayvanların yalnızca bedensel ihtiyaçlarıyla değil, yavrularıyla olan bağlarıyla da ilgilendiğini gösteren rivayetler bulunmaktadır.
Bir yolculuk sırasında yavruları alınan bir kuşun çırpındığını gören Hz. Muhammed (s.a.v.), yavrularının annelerine geri verilmesini istemiştir. (Ebû Dâvûd, Cihâd, 112; hadis no. 2675)
Bu olay bize şunu gösterir:
Merhamet, yalnızca aç bir canlıyı doyurmak değildir. Onun korkusunu, acısını ve yavrusuna duyduğu bağlılığı da dikkate almaktır.
Bugün yalnızca eğlence için hayvanlara zarar veren, onları korkutan veya doğal yaşamlarından koparan davranışları bu anlayışla yeniden sorgulamak gerekir.
Bir Devenin Şikâyeti
Ebû Dâvûd'da aktarılan bir başka rivayette, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) yanına geldiği bir devenin inlediği ve gözlerinden yaşlar aktığı anlatılır.
Hayvanın sahibini çağıran Hz. Peygamber, devenin aç bırakılmasına ve aşırı yorulmasına karşı uyarıda bulunmuştur. (Ebû Dâvûd, Cihâd; hadis no. 2549)
Bu rivayetin verdiği mesaj açıktır:
Bir hayvandan yararlanmak, ona eziyet etme hakkı vermez.
Onu aç bırakmak, gücünün üzerinde yük taşımaya zorlamak veya bakımını ihmal etmek merhamet anlayışıyla bağdaşmaz.
Merhamet, Güçlünün Lütfu Değil Sorumluluğudur
Hz. Muhammed'in (s.a.v.) şu öğüdü, bütün bu örneklerin özünü ortaya koymaktadır:
“Yeryüzündekilere merhamet edin ki göktekiler de size merhamet etsin.” (Tirmizî, Birr, 16; hadis no. 1924)
Merhamet, yalnızca duygusal bir tepki değildir.
Merhamet, davranışa dönüşen vicdandır.
Sokakta yaralı bir hayvan gördüğümüzde yardım istemek, sıcak havalarda su bırakmak, soğuk günlerde korunabilecekleri alanları gözetmek, sahiplenilen hayvanın bakımını üstlenmek bu sorumluluğun günlük hayattaki karşılıklarıdır.
Elbette toplumun güvenliği, halk sağlığı ve hayvanların refahı birlikte düşünülmelidir. Ancak çözüm arayışında zulmü, ihmali ve gereksiz acıyı normalleştiremeyiz.
İnsanı koruyan bir anlayış, hayvanlara da merhametle yaklaşabilmelidir.
Bir Kap Su, Bir Avuç Mama ve Büyük Bir Vicdan
Betonlaşan şehirlerimizde, yaşam alanları daralan canlıların da bizimle aynı dünyayı paylaştığını unutmamalıyız.
Bazen küçücük bir iyilik, büyük bir merhamet kapısını aralayabilir.
Kapımızın önüne koyacağımız temiz bir kap su, uygun bir noktaya bırakacağımız mama veya yaralı bir hayvana uzatacağımız yardım eli, yalnızca o canlının hayatına değil, kendi vicdanımıza da dokunur.
Hayvanlar bizden makam istemiyor.
Servet istemiyor.
Şöhret istemiyor.
Onlar yalnızca yaşamak, beslenmek, susuzluklarını gidermek ve eziyet görmemek istiyor.
Peki, bunu onlardan esirgemek bize yakışır mı?
Unutmayalım: Merhamet, insanın yalnızca söylediği güzel sözlerde değil, kendisinden güçsüz bir canlıya nasıl davrandığında ortaya çıkar.
Ve belki de bir gün, önemsemeden yaptığımız küçücük bir iyilik, hayatımızın en kıymetli amellerinden biri olacaktır.
Çünkü onlar sessiz olabilirler; fakat bize emanet edilen hayatları asla değersiz değildir.
Serdar Cemal Hoca
Serdar Cemal Süzeroğlu
Gündemin peşinden değil, meselenin özünden…